معرفی کتاب
از میان پژوهشهای تاریخیِ معدودی که به زندگی اقتصادیِ جوامع محلی ایران در سدههای گذشته پرداختهاند، کمتر اثری را میتوان یافت که با نگاهی تخصصی و درعینحال روایتگونه، سراغِ معیشتِ صیادانِ حاشیۀ دریای خزر رفته باشد. کتاب «اقتصاد صیادی در مازندران دورۀ قاجار» نوشتۀ محمد محسن پیلهسوارچی، دقیقاً همین خلأ پژوهشی را هدف گرفته و کوشیده است پرده از زوایای پنهانِ اقتصادِ ماهیگیری در یکی از پرتکاپوترین دورههای تاریخ معاصر ایران بردارد. این اثر، نه صرفاً یک تحقیق آکادمیک خشک، بلکه روایتی زنده از دستوپنجهنرمکردنِ مردمِ ساحلنشینِ مازندران با امواجِ اقتصاد، سیاست و سنت است؛ روایتی که خواننده را به قلبِ روستاهای ماهیگیرانۀ قرن سیزدهم و چهاردهم هجری میبرد و صدای تورها و قایقها را از دلِ اسناد تاریخی بیرون میکشد.
محور اصلی کتاب، بررسی ساختار اقتصادیِ صیادی در خطۀ مازندران از آغاز تا پایان دورۀ قاجار است. نویسنده در این مسیر، به مسائلی چون نظام مالکیتِ آبها و صیدگاهها، شیوههای صید سنتی، نقش خوانین و حکام محلی در کنترل درآمد ماهیگیری، تجارت ماهیِ دودی و تازه، روابط صیادان با بازارهای داخلی و خارجی، و تأثیر امتیازنامههای قاجاری بر معیشت صیادان میپردازد. در واقع، کتاب میکوشد نشان دهد که اقتصاد صیادی صرفاً یک فعالیتِ معیشتیِ ساده نبوده، بلکه شبکهای پیچیده از روابط اجتماعی، سیاسی و تجاری را در دل خود جای داده است؛ شبکهای که گاه زیر فشارِ سیاستهای مرکزیِ دربار قاجار و گاه زیر سایۀ رقابتهای منطقهای با دولت روسیه، شکل گرفته و دگرگون شده است.
در بخشی از متن کتاب میخوانیم که: «صیادانِ مازندرانی در فصلهای سرد سال، از سپیدهدم با قایقهای چوبیِ کوچک به دلِ دریا میزدند و تورهای دستباف خود را در آبهای کمعمقِ ساحلی پهن میکردند. حاصلِ صید، نه تنها سفرۀ خانوار را رنگ میداد، بلکه بخشی از آن به دست دلالان و تجار محلی سپرده میشد تا از طریق کاروانها به بازارهای تهران و حتی شهرهای قفقاز برسد. این چرخۀ ساده در ظاهر، در باطن زیر سایۀ سنگینِ مالیاتهای خوانین و عوارضِ حکومتی، نفسگیر بود و صیاد را میانِ رنجِ دریا و فشارِ خشکی، تنها میگذاشت.» این سطور، حالوهوای غالبِ اثر را بهخوبی بازتاب میدهد: آمیزهای از روایتِ مردمشناختی، تحلیل اقتصادی و مستندسازی تاریخی که خواننده را هم با رنجِ صیاد و هم با سازوکار کلانِ اقتصاد قاجاری آشنا میسازد.
دربارۀ نقاط قوت و ضعف این اثر، باید گفت که مهمترین نقطۀ قوت کتاب، توجه نویسنده به منابع دستاولی چون اسناد دیوانی، سفرنامهها و گزارشهای محلی است که تا پیش از این در پژوهشهای اقتصادِ دریایی ایران کمتر بهکار گرفته شده بودند. همچنین، پیوند زدنِ اقتصاد صیادی با ساختار سیاسیِ قاجار و نشان دادنِ تأثیر امتیازنامهها بر زندگی روزمرۀ صیادان، از دیگر امتیازهای برجستۀ اثر به شمار میرود. از سوی دیگر، میتوان بهعنوان نقطۀ ضعف اشاره کرد که کتاب در برخی فصول، بیش از حد به توصیف میپردازد و تحلیلهای کمّی و آماریِ چندانی ارائه نمیدهد؛ امری که شاید به کمبود دادههای عددی در منابع تاریخی برگردد، اما خوانندۀ پژوهشگر را تا اندازهای تشنه بازمیگذارد. همچنین، مقایسۀ تطبیقیِ اقتصاد صیادی مازندران با سایر مناطق ساحلی ایران یا حتی سواحل جنوبی دریای خزر در آن سوی مرزها، میتوانست عمق بیشتری به اثر ببخشد. با این همه، کتاب «اقتصاد صیادی در مازندران دورۀ قاجار» در مجموع، گامی ارزشمند و ضروری در مسیر شناخت تاریخ اقتصادیِ محلی ایران است و برای پژوهشگران تاریخ، اقتصاد و مردمشناسی، خواندنی و راهگشا خواهد بود.
معرفی نویسنده
محمد محسن پیلهسوارچی از پژوهشگران حوزۀ تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران است که بخش عمدهای از فعالیتهای تحقیقاتی خود را به مطالعات منطقهای و محلی اختصاص داده است. او با تمرکز بر تاریخ مازندران و حاشیۀ دریای خزر، کوشیده است روایتهای کلانِ تاریخ ایران را با جزئیاتِ زندگیِ روزمرۀ مردمِ بومی پیوند بزند. پیلهسوارچی در این کتاب، حاصل سالها پژوهش میدانی و آرشیوی را در اختیار خواننده گذاشته و با بهرهگیری از اسناد منتشرنشده، سفرنامههای اروپایی و منابع محلی، تصویری چندبُعدی از اقتصاد صیادی دورۀ قاجار ترسیم کرده است. رویکرد بینرشتهای او که تاریخ را با اقتصاد، جامعهشناسی و مردمشناسی درمیآمیزد، از ویژگیهای بارز قلم اوست و به آثارش جذابیتی فراتر از یک متن صرفاً تاریخی میبخشد.
مشخصات کتاب
- عنوان کتاب: اقتصاد صیادی در مازندران دورۀ قاجار
- نویسنده: محمد محسن پیلهسوارچی
- تعداد صفحات: ۱۵۴ صفحه
- قطع و نوع صحافی: رقعی، شومیز
- موضوع: تاریخ اقتصادی ایران، اقتصاد صیادی، مازندران، دورۀ قاجار
- زبان اثر: فارسی
اقتصاد صیادی در مازندران دورۀ قاجار
لینک دانلود آماده است. روی دکمه زیر کلیک کنید.
دانلود اقتصاد صیادی در مازندران دورۀ قاجار
دانلود رایگان کتاب سفرنامه اولیا چلبی به ایران عصر صفوی اثر اولیا چلبی
دانلود رایگان کتاب اقتصاد صیادی در مازندران دورۀ قاجار اثر محمد محسن پیلهسوارچی
