معرفی کتاب
در میان آثار پژوهشی که پیرامون اندیشههای دکتر علی شریعتی نگاشته شدهاند، کتاب «فرهنگنامه شریعتی» به قلم علی فیاض جایگاهی ویژه و بدیع دارد. این اثر که در سال ۱۳۵۹، یعنی تنها سه سال پس از درگذشت شریعتی و در نخستین سالهای پس از انقلاب اسلامی به چاپ رسیده، یکی از نخستین تلاشهای نظاممند برای گردآوری و تبیین واژگان کلیدی و مفاهیم محوری اندیشه شریعتی بهشمار میرود. در دورانی که آثار شریعتی با شتابی بیسابقه در دست انتشار بود و خوانندگان بسیاری با ادبیات فکری او آشنا میشدند، وجود مرجعی که اصطلاحات پرتکرار و پربسامد این متفکر را یکجا گرد آورد، ضرورتی انکارناپذیر بود و علی فیاض با تألیف این فرهنگنامه، خلأ بزرگی را در عرصه مطالعات شریعتیپژوهی پر کرد.
محور اصلی کتاب، تدوین و شرح واژگان و مفاهیم بنیادینی است که شریعتی در سراسر آثار مکتوب و سخنرانیهای خود بارها از آنها بهره برده است. اصطلاحاتی چون «امت»، «ایمان»، «توحید»، «شرک»، «بازگشت به خویشتن»، «روشنفکر»، «مسئولیت» و دهها مفهوم دیگر، ستونهای فکری شریعتی را تشکیل میدهند و فیاض کوشیده است با تعریف دقیق هر یک و ارجاع به بستر فکری شریعتی، خواننده را از سرگردانی در انبوه آثار او برهاند. به بیان دیگر، این کتاب نه صرفاً یک واژهنامه، بلکه نقشهای مفهومی از جهانبینی شریعتی است که هر مدخل آن دریچهای به لایهای از اندیشه او میگشاید.
حالوهوای محتوای اثر را بهتر میتوان در بخشی از متن کتاب دریافت. در ذیل مدخل «توحید» میخوانیم: «توحید در اندیشه شریعتی تنها یک اصل اعتقادی و کلامی نیست، بلکه بنیان جهانبینی اجتماعی و سیاسی انسان مسلمان است. شریعتی توحید را نفی هرگونه طبقاتیگری، سلطه و بندگی انسان بر انسان میداند و در برابر آن، شرک را نه صرفاً پرستش چند خدا، بلکه هر ساختار سلطهجویانهای میشمارد که انسان را به بردگی میکشاند.» این شیوه تعریفپردازی که مفاهیم دینی را با تحلیل اجتماعی پیوند میزند، روح حاکم بر سراسر کتاب است و خواننده را با عمق نگاه شریعتی به مسائل ایمانی و اجتماعی همزمان آشنا میسازد.
در بررسی نقاط قوت و ضعف کتاب، باید اذعان کرد که «فرهنگنامه شریعتی» از چند جهت اثری ارزشمند و پیشگامانه است. نخست آنکه در زمانی تألیف شده که هنوز فاصله زمانی اندکی با حیات شریعتی داشت و مؤلف به فضای زنده اندیشه او نزدیک بوده است. دوم آنکه حجم فشرده و ۱۰۴ صفحهای کتاب، آن را به مرجعی در دسترس و قابلحمل برای دانشجویان و پژوهشگران بدل کرده است. سوم آنکه فیاض کوشیده تعاریف را صرفاً لغوی ارائه ندهد و هر واژه را در بافت فکری شریعتی معنا کند. با این حال، نمیتوان از برخی کاستیها چشم پوشید. محدودیت حجمی کتاب سبب شده بسیاری از مفاهیم ثانویه و ارجاعات درونمتنی شریعتی به متفکران غربی و شرقی پوشش داده نشود. همچنین، فقدان ارجاعدهی دقیق به شماره صفحه یا عنوان مشخص هر اثر شریعتی در ذیل برخی مداخل، کار پژوهشگر را برای ردیابی منبع اصلی دشوار میسازد. برخی منتقدان نیز بر این باورند که لحن کتاب گاه از بیطرفی واژهنامهای فاصله میگیرد و رنگ تفسیریِ مؤلف به خود میگیرد؛ هرچند همین ویژگی میتواند از منظر دیگر، نقطه قوت اثر تلقی شود، زیرا خواننده را از خشکی یک فرهنگنامه صرف نجات میدهد.
معرفی نویسنده
علی فیاض از پژوهشگران و نویسندگانی است که بخش قابلتوجهی از فعالیت فکری و قلمی خود را به مطالعه، گردآوری و تبیین اندیشههای دکتر علی شریعتی اختصاص داده است. او در سالهای پس از انقلاب اسلامی و در اوج اقبال عمومی به آثار شریعتی، با تألیف «فرهنگنامه شریعتی» کوشید ابزاری کاربردی در اختیار مخاطبان انبوه آثار شریعتی قرار دهد. فیاض در این مسیر، نه صرفاً بهعنوان یک گردآورنده، بلکه بهمثابه پژوهشگری عمل کرده که خود با منظومه فکری شریعتی انس عمیق دارد و تعاریفش بازتاب فهم تحلیلی اوست. رویکرد او در نگارش این فرهنگنامه، رویکردی آموزشی و تسهیلگرانه است؛ به این معنا که هدف اصلیاش کمک به خوانندهای است که برای نخستین بار با ادبیات شریعتی روبهرو میشود و نیاز دارد کلیدواژههای این اندیشه را در قالبی فشرده و روشن بیاموزد. همین ویژگی سبب شده نام علی فیاض در فهرست شریعتیپژوهان نسل نخست، پس از درگذشت شریعتی، جایگاهی ماندگار داشته باشد.
مشخصات کتاب
- عنوان کتاب: فرهنگنامه شریعتی
- نویسنده و گردآورنده: علی فیاض
- سال انتشار: ۱۳۵۹ خورشیدی
- تعداد صفحات: ۱۰۴ صفحه
- نوبت چاپ: چاپ اول
- زبان اثر: فارسی
- موضوع: فرهنگنامه، واژهنامه اندیشههای دکتر علی شریعتی، علوم اجتماعی اسلامی
- قطع و نوع صحافی: رقعی، شومیز
- مخاطب اصلی: دانشجویان، پژوهشگران حوزه اندیشه اسلامی و علاقهمندان به آثار شریعتی
فرهنگنامه شریعتی
لینک دانلود آماده است. روی دکمه زیر کلیک کنید.
دانلود فرهنگنامه شریعتی
