منبع: خبرگزاری تسنیم – ۸ مهر ۱۴۰۴
بیش از ۱۹ ساعت از قطع اینترنت افغانستان میگذرد و کانالهای تلگرامی موسوم به «دلار تهران» همچنان در سکوت بهسر میبرند؛ این در حالی است که پیش از این، انتشار نرخ دلار از صبح تا پایان شب بهطور لحظهای ادامه داشت. طبق گزارش خبرگزاری تسنیم، از عصر روز هفتم مهر که اینترنت افغانستان بهطور کامل قطع شد، کانالهای تلگرامی فعال در حوزه اعلام نرخ دلار، فعالیت خود را متوقف کردند و بررسیها نشان میدهد تا ساعت ۱۱ صبح روز هشتم مهر، هیچیک از کانالهای شاخص که هر روز از ساعات ابتدایی صبح تا پایان شب نرخ ارز را اعلام میکردند، به روال گذشته بازنگشتهاند. البته از ساعت ۱۱:۱۵ دقیقه یکی از کانالهای شاخص «دلار تهران» دوباره اعلام نرخ را آغاز کرده است و احتمالاً گردانندگان این کانال با تغییر سرور یا استفاده از مسیرهای جایگزین، موفق به دسترسی دوباره به اینترنت شدهاند. با این حال، کانالهایی که بهطور ویژه قیمت هرات را منتشر میکردند، همچنان در سکوت کامل هستند و این موضوع نشاندهنده وابستگی شدید بازار ارز ایران به زیرساختهای مجازی خارج از مرزها است.
این سکوت ادامهدار، ضربه قابل توجهی به ساختار اتاقهای فرمان ارزی خارج از مرزها وارد کرده است؛ همان شبکههایی که با انتشار نرخهای دقیقهای و سفارششده در تلگرام و اینستاگرام، کنترل روانی بازار را در دست دارند و سود خود را از جیب مردم تأمین میکنند. بسیاری از این کانالها نه در خیابان فردوسی بلکه هزاران کیلومتر آنسوتر و با سرورهایی در خاک آمریکا یا کشورهای فاقد محدودیت ارزی اداره میشوند. تجربه بازار ارز نشان داده نرخهای غیررسمی این کانالها حتی بدون پشتوانه معامله واقعی، بر تعیین قیمت صرافیها اثرگذار است و میتواند بازار را در معرض علامتدهیهای ساختگی قرار دهد و آرامش روانی جامعه را به هم بریزد. توقف چنین جریانهایی ولو به دلیل اختلال فنی در کشور همسایه نشان میدهد که بخش قابل توجهی از بازارسازی ارزی به زیرساختهای مجازی خارج از کشور وابسته است و این وابستگی، مخاطراتی جدی برای ثبات بازار به همراه دارد.
تا زمانی که فاصله بین نرخهای رسمی و غیررسمی پابرجاست، هر کانال تلگرامی شاخص میتواند با چند میلیون دنبالکننده، رقم دلار را بالا و پایین کند و سودهای نجومی به جیب بزند. ادامه قطع اینترنت افغانستان، فعلاً این بازیگران را زمینگیر کرده است، اما کارشناسان هشدار میدهند بازگشت ناگهانی آنها دوباره موجهای روانی و التهاب را به بازار تزریق خواهد کرد. همین موضوع نشان میدهد که بازار ارز ایران به شدت به سیگنالهای خارجی و شبکههای مجازی غیررسمی وابسته است و نبود مرجع واحد و معتبر داخلی، موجب شده این شبکهها عملاً قدرت تعیین نرخ لحظهای دلار را در دست داشته باشند.
کانالهای تلگرامی فعال در این حوزه، با استفاده از سرورهای خارجی، انتشار قیمت را لحظهای انجام میدهند و بسیاری از معاملات صرافیها بر اساس همان عددهای منتشرشده تنظیم میشود؛ حتی اگر هیچ معامله واقعی در پشت آن نباشد. این شبکهها با ایجاد موج روانی در جامعه، نرخ دلار را به شکل مصنوعی بالا و پایین میکنند و همانطور که کارشناسان اقتصادی تأکید کردهاند، نبض بازار ارز ایران در خاک ایران نیست بلکه از کشورهای دیگر کنترل میشود. این موضوع باعث شده تا هر گونه اختلال در اینترنت کشور همسایه، تأثیر مستقیم بر رفتار معاملهگران داخلی داشته باشد و حتی میتواند تلاطم و نوسان قیمتی ایجاد یا آن را به طور موقت متوقف کند.
جدول زیر نشاندهنده مقایسه وضعیت بازار قبل و بعد از قطع اینترنت افغانستان است:
| وضعیت بازار | قبل از ۷ مهر | بعد از قطع اینترنت |
|---|---|---|
| انتشار نرخ دلار | لحظهای، هر چند دقیقه | تقریباً متوقف |
| نرخ هرات | مرجع ثانویه اصلی | غیرفعال |
| کانالهای شاخص | فعال از صبح تا شب | فقط یک مورد وصل شده |
| اثر روانی | بالا و جهتدهنده | کاهش نسبی التهاب |
| امکان بازارسازی | گسترده | مختل و محدود |
با توقف فعالیت این کانالها، بازار ارز تا حدی آرام شده و التهابات روانی کاهش یافته است، اما این آرامش موقت است. کارشناسان هشدار میدهند با بازگشت اینترنت و فعالیت دوباره کانالها، موجهای روانی دوباره به بازار تزریق خواهد شد و روند پیشبینی ناپذیری آغاز خواهد شد. تجربه نشان داده هر کانال تلگرامی شاخص با انتشار نرخهای غیررسمی، حتی بدون معامله واقعی، میتواند رفتار صرافیها و معاملهگران خرد را تحت تأثیر قرار دهد و فاصله بین نرخ رسمی و غیررسمی، زمینهای برای کسب سودهای نجومی فراهم میکند.
این رویداد همچنین نشان میدهد که بازار ارز ایران به شدت آسیبپذیر است و وابستگی به زیرساختهای خارجی و شبکههای غیررسمی، ریسک بالایی برای ثبات اقتصادی کشور ایجاد کرده است. بسیاری از صرافیها و فعالان بازار که به سیگنالهای لحظهای کانالهای تلگرامی متکی هستند، در نبود این اطلاعات با سردرگمی مواجه شدهاند و معاملات محتاطانه انجام میدهند. برخی کارشناسان اقتصادی این وقفه را فرصتی برای بازنگری و ایجاد مرجع داخلی معتبر دانستهاند تا از اثرگذاری سیگنالهای خارجی کاسته شود و بازار ارز کنترلپذیرتر شود.
همچنین این رویداد نشان میدهد که بازارسازی ارزی خارج از مرزها، نه تنها بر قیمت دلار بلکه بر روان معاملهگران و مصرفکنندگان تأثیر مستقیم دارد. حتی انتشار نرخهای غیررسمی بدون معامله واقعی، باعث میشود جامعه به سمت رفتارهای هیجانی سوق داده شود و افزایش تقاضا یا کاهش آن به شکل مصنوعی رخ دهد. توقف فعالیت این کانالها، این موضوع را به وضوح نشان داد و ثابت کرد که بخش قابل توجهی از ثبات روانی بازار وابسته به عملکرد شبکههای مجازی است.
کارشناسان توصیه میکنند برای کاهش تأثیر این نوسانات و جلوگیری از ایجاد اضطراب و هیجان کاذب در بازار، اقدامات زیر انجام شود:
- کاهش فاصله نرخ رسمی و غیررسمی و ایجاد شفافیت در قیمتها
- ایجاد مرجع آنلاین داخلی معتبر برای انتشار نرخ دلار و ارزهای خارجی
- نظارت حقوقی و قانونی بر کانالهای فعال در شبکههای اجتماعی
- اطلاعرسانی سریع و شفاف از سوی بانک مرکزی و صرافیها
- همکاری منطقهای با کشورهای همسایه برای کنترل قیمتسازی مجازی
در نهایت، تجربه اخیر نشان داد حتی یک اختلال فنی در کشور همسایه میتواند تاثیر مستقیم و گستردهای بر بازار داخلی داشته باشد. این موضوع اهمیت ایجاد زیرساخت داخلی، مرجع معتبر و کنترل اطلاعات در بازار ارز را بیش از پیش روشن میکند. توقف کانالها در افغانستان باعث شد التهابات روانی کاهش یابد، اما بازگشت آنها میتواند مجدداً بازار را ملتهب کند و این چرخه بدون اصلاحات ساختاری ادامه خواهد داشت.
📌 بنابراین واضح است که برای بهبود ثبات بازار ارز و کاهش اثرگذاری شبکههای غیررسمی، لازم است دولت و نهادهای مسئول، با اقدامات پیشگیرانه و شفافیت اطلاعاتی، وابستگی بازار به زیرساختهای خارجی را کاهش دهند و مرجع داخلی مطمئن و قابل اتکایی برای قیمتگذاری ارز ایجاد کنند. تنها با چنین اقداماتی میتوان جلوی نوسانات مصنوعی و کسب سودهای غیرمنصفانه توسط کانالهای خارجی را گرفت و آرامش نسبی و پایداری در بازار ارز برقرار کرد.
